TOPAZ Nummer 5 / 2002
Welkom
De ongeziene wereld
De Aura Douche
Laten we wel wezen
Een gesprek over sterven
Het verhaal vertelt
Het Chinese theater
Filmbespreking: Amélie
Grote vrouwen, toen en nu
Template Stichting Nederland
Een kleurenwijzer voor zelfkennis

Het Chinese Theater

Aansluitend op het artikel in Topaz 3, laten we in dit artikel een tweede passage volgen uit het boek van John Turner: 'The Tear - Studies in World Theatre and Dance'. ('De Traan - Studies Over Theater en Dans in the Wereld', Red.)

Dat de Gouden Eeuw in China meer dan 3000 jaar in het verleden ligt verklaart waarom het ontstaan van het Chinese theater in nevelen is gehuld en weinig meer dan een mythe en legende, met slechts enkele historisch betrouwbare fragmenten. In het theater dat tijdens de derde eeuw opbloeide aan de hoven en in de esoterische zalen der tempels kunnen we echter talrijke sporen vinden van wat al in prehistorische tijden aanwezig moet zijn geweest. Misschien meer dan enig ander volk zijn de Chinezen er in geslaagd om vele eeuwenoude waarden en overleveringen te bewaren. Ze zijn vervuld van een diep ontzag voor de geheiligde mysteriën uit het verleden en deze waardevolle eigenschap verzekert ons van inzicht in een tijd waarin theater nog een natuurlijk en intuïtief onderdeel uitmaakte van wat zich afspeelde tussen mens en universum.

Het erfgoed der Chinese kunst bevat een overvloed aan schoonheid en vakmanschap, verfijndheid, kracht en gratie: de prachtige perkamentrollen met waterverf schilderingen; het verfijnde 'mouw dansen'; met esoterische betekenis geladen maskers en kostuums, die elk een bepaalde kwaliteit en een karakter uitbeelden, waarbij elke kleur zijn eigen verhaal vertelt; en de schoonheid van een taal die een bevalligheid en beeldend vermogen bezit zoals maar in weinig andere talen wordt aangetroffen.

Nergens anders laat zich zo goed zien hoe de ene tak van kunst een aanvulling is op de andere, hoe iedere handeling een klein onderdeel vormt binnen een groter geheel. Het kostuum, de gelaatsuitdrukking, de muziek, de kleuren, de taal - gezamenlijk vertegenwoordigen ze een evenwichtig antwoord op elke invloed of combinatie van invloeden welke zich ooit bewogen of nu nog bewegen door deze immense beschaving. Zelfs de namen der liederen en dansen zijn van een verfijnde lyriek die een staat van dromerigheid uitdrukt en een vermoeden oproept van een geheel andere werkelijkheid waar de ziel reikhalzend naar uit ziet: 'Lied der Regenboogkleurige Wolken en Helder Water', 'De Geneesheer uit het Oosten Wijzigt het Aanschijn der Aarde' en de zeer oude variété voorstelling 'De samenkomst der Hemelse Heerscharen'.

Een student te zijn van de 'Perentuin', een academie- en theatergezelschap in de 8e eeuw, betekende een leven in een wereld van buitengewone sensitiviteit, het leren van de taal der kleuren: de rechtschapenheid en vriendelijkheid van blauw, de eer van rood, het koninklijke van geel. Het betekende het onderzoeken van de kunst en de kracht, verborgen in een eenvoudig gebaar en het onderzoeken van de woordenschat der handbewegingen. Het fraaie 'mouw dansen' roept een tijd op waarin een beweging niet zomaar een beweging was maar een innerlijke staat of innerlijk gebeuren, dat zich liet uitbeelden in een waterval van kleur, harmonie en uitstraling. Stillend ter linker zijde en sterkend ter rechter, werden de studenten geacht minstens vijftig handbewegingen in te studeren, elk met een eigen nauw omschreven betekenis.

Er zijn wonderlijke gebeurtenissen te aanschouwen in het theater van kleur en verhaal. De spelen der seizoenen zoals 'de Oversteek van de Melkweg', uitgevoerd op de zevende dag van de zevende maand, leiden ons binnen in het theater van het heelal met een overvloed aan verbeelding en verwondering, in gestileerde dansen met veren, lange mouwen of beschilderde waaiers. Wajangpoppen,kundig gemanoeuvreerd,voeren het gehoor mee in een mysteriespel met helden en schurken, goden en demonen.

Theater in China was nimmer kunst omwille van de kunst. Het was een zoektocht naar zelfontplooiing, naar innerlijke en uiterlijke verfijning, een poging zich af te stemmen op deugden als oprechtheid, zorgzaamheid, plichtsgetrouwheid en mededogen, niet zozeer in uitbeelding, maar doorleefd. En zo was de dans, de muziek of het spel een in kleren gehulde radiatie, voor de toeschouwer tot leven gebracht.

Het menselijk lichaam en zijn geestelijke vermogens registreren het leven door indrukken, zintuiglijke waarnemingen en intuïtie. Alle opgedane indrukken worden al dan niet bewust in onze hersens vastgelegd. Zoals we weten zijn er indrukken van subtiele en van grover aard. Het is de taak van de mentaliteit, hoofdzakelijk gevormd tijdens de eerste twaalf levensjaren, om te bepalen welke indrukken worden opgenomen en opgeslagen en welke niet, welke in ons bewustzijn worden toegelaten en welke niet. De mentaliteit functioneert ongeveer als een filter. Het laat bepaalde indrukken door en belemmert andere de toegang, waarna indrukken die zijn geaccepteerd de tempel en het theater van het geestelijk domein betreden.

Chinese kunst en theater zijn gerelateerd aan de functie van de mentaliteit en hoe deze in verband staat met de voorstellingswereld van het theater en de overdracht van gevoelens en gemoedstoestanden. Het onderzoekt, verbindt en draagt zijn vaardigheid over door indrukken, symbolieken, coderingen en beeldvorming. Het schildert beelden door eenvoud en sierlijkheid, de schilder met een penseel, de danser met een gebaar of een minuscule beweging. Iedere precies uitgevoerde penseelstreek wekt een voorstellingswereld op en elke armbeweging geeft uitdrukking aan een gevoel.

China's geschiedenis is een geschiedenis van het bewaken van zijn wezenlijke eigenschappen, van het doortrekken van de lijn van zijn culturele en kunstzinnige karakter en waarden. Het heeft zich altijd krachtig verzet tegen invloeden die een bedreiging vormden voor zijn wezenlijke aard en zijn kenmerkende eigenschappen. Dit heeft tot gevolg gehad dat China een succesvol filter is geweest in het toelaten van het beste van wat de buitenwereld te bieden had en het verwerpen van wat het zag als een bedreiging van zijn erfgoed.

Kijkend naar de beschilderde maskers die in Chinese theaters - en in de theaters van menig ander land - ten tonele verschijnen, is veelvuldig de vraag gesteld naar hun oorsprong en doel. In een poging deze vraagstelling te benaderen blijkt het op de eerste plaats noodzakelijk een beter begrip te hebben van het menselijk gelaat. Een moderne vergelijking is die met televisieapparatuur: de originele beelden worden in de studio of op de plek waar de film speelt, opgenomen en omgezet in elektrische signalen. Deze signalen worden vervolgens langs allerlei wegen overgeseind naar het televisietoestel, waarin zij door middel van een kathodebuis weer worden omgezet in beelden. Het menselijk gelaat is in onze vergelijking het equivalent van een televisiescherm waarop wat we innerlijk beleven zoals vreugde en twijfel, verdriet of gevoelens van liefde, omgezet wordt in beelden en uitdrukkingen. Deze vergelijking heeft echter nog een dieper niveau, want deze omzetting heeft niet alleen betrekking op de fysieke gelaatsuitdrukkingen die we waarnemen op elkanders gezicht, maar ook op de uitstraling van het gelaat, de elektrische radiatie. Door dit te beseffen kunnen we beginnen te begrijpen wat het theater van maskers en beschilderde gezichten vertegenwoordigt.

De toneelopzet in het Chinese theater behoort tot de meest basale van alle toneeluitrustingen in het wereldtheater, met een kale achtergrond en slechts enkele rekwisieten; de enige versiering van betekenis zijn de acteurs in hun kleurrijke kostuums en met hun beschilderde gezichten. De bedoeling hiervan is het volle licht te laten vallen op de essentiële kenmerken en eigenschappen van het personage op het toneel. Zelfs het verhaal moet wijken voor de uitbeelding van de personages op het toneel. Belangrijk is het ten tonele voeren van de eigenschappen en invloeden, al het overige wordt overgelaten aan de verbeeldingskracht van de toeschouwers. Oorspronkelijk was het theater het schouwspel van een 'staat van zijn', een statisch theater waarin geen plaats was voor de persoonlijkheid van de individuele speler.

Het masker ontdoet de speler/acteur van zijn persoonlijke kenmerken, en stelt ons daardoor in de gelegenheid om de uitdrukking van een essentie of van een eigenschap gade te slaan. Goud was de meest religieuze verschijningsvorm, groen stelde vaak de antithese voor. Wat ooit een levend en openbarend theater was van essentie vertegenwoordigende gelaatsuitdrukkingen, werd later vervangen door onbeweeglijke maskers; en alles wat we vandaag over hebben is een restant van een kunstvorm, sinds lang verlaten. Wat nu is versteend was ooit als stromend water: vrij bewegend, spontaan, opbeurend en verheffend.

Het Chinese 'mouw' dansen is vergelijkbaar met vormen van 'vleugel dansen' die opduiken in vele culturen, zoals de Egyptische, Perzische en de cultuur van de Noord-Amerikaanse Indianen. Bij de Chinezen maakte deze vorm van dansen deel uit van een reeks religieuze dansen, later bekend onder de naam 'de Kleine Dansen'. Dit waren dansen met gekleurde zijde, veren, pluimen, banieren, schilden en de lang uitgerekte mouwen. De mouwen dans is rijk aan betekenis, zowel door te dienen als regulerend proces voor de danser als een aanroeping te zijn naar de sterren. Men kan het zien als symbool van het verlangen om zijn vleugels te gebruiken teneinde naar de sterren te vliegen en van het verlangen van onze geest om terug te keren naar de plaats waar hij is ontsprongen, zijn verre thuis.

Op dezelfde manier waarop het theater van China de ontwikkeling en bevrijding van de verbeeldingskracht aanmoedigt, zo is het aan ons overgelaten ons te verbazen en onze mysteriedromen te hebben over wat eens het meest glorieuze en verfijnde theater van het goud en het geel, het opaal en het amber is geweest. Een theater dat in staat was met een enkele beweging of gebaar een verheven staat of een weten over te brengen naar degenen die vervuld waren van verlangen en er open voor waren. Levend in onze hedendaagse wereld, worden wij door zoveel kleur en beweging overspoeld dat we slechts in geringe mate ons een voorstelling kunnen maken van de enorme kracht van kleur en beweging als het in soberheid wordt aangewend, met een nauwkeurig doel en met weloverwogen hartstocht.

Copyright © 2001-2019 De Template Stichting, alle rechten voorbehouden.