Identiteitsvorming in de wereldgeschiedenis

Door Rolf Christoffersen, Denemarken

De wereldgeschiedenis kent talloze momenten waarop identiteit een belangrijke rol speelde en in de loop van duizenden jaren is een schat aan levenservaring opgetekend waarvan we kunnen leren. Identiteit kan tot beweging en verandering leiden, maar ook fixeren en tegenhouden. Dit artikel laat enkele fragmenten van onze erfenis met betrekking tot identiteit zien.

Het oude Egypte kende geen verering van het individu

Wat het meeste opvalt als je kijkt naar identiteit in de oudheid, is de afwezigheid van persoonlijkheid. In kunstwerken van de oudheid was het belangrijkste dat aan het menselijk ras de doeleinden en boodschap van de goden werd overgebracht. In de vroegste geschiedenis van Egypte en andere plaatsen wordt identiteit zelden uitgedrukt. Als je kijkt naar een beeld van Koning Zoser uit Egypte (2700 v. Chr.) of naar andere afbeeldingen uit die tijd, bekruipt je het gevoel dat jijzelf door ‘iets anders’ wordt bekeken. Het treft je dat het niet gaat om ‘wie’, maar om ‘wat’ er via dat beeld naar je kijkt. De oudheid nodigt ons uit in een raadselachtig universum, zo anders dan onze huidige wereld, naar een hoogst religieuze plaats waar andere regels en manieren golden. Persoonlijkheid had daarin geen plaats. De identiteit die is vervat in de kunstwerken van de oudheid identificeert zich met een andere tijd en plaats en met een geheel andere orde dan die van deze wereld, zoals het Egyptische Dodenboek zo rijkelijk onthult in zijn mystieke taal. De kleuren op hun doodkisten, hun beelden, sieraden, symboliek, hun houding, hun kledingvoorschriften - ze hadden allemaal een reden die zich identificeerde met een doelbewuste manier van leven om de goden en een hoger bestaan te dienen. Het is een manier van leven die voor ons moeilijk te vatten is. Individuele persoonlijkheid werd in het oude Egypte niet geëerd.

De eerste portrettering van iemands identiteit duikt pas later in de geschiedenis op. Farao Aknaton (Amenhotep IV, 1377 – 1358 v. Chr.) wordt vaak genoemd als de eerste persoonlijkheid in de geschiedenis. De kunstvoorwerpen uit zijn tijd beelden zijn gezinsleven uit. Je ziet hem als vader en echtgenoot met zijn kinderen en hun huisdieren. Het gaat niet langer over een onpersoonlijke beeltenis met de goden in het middelpunt; wat nu verschijnt is de identiteit van mensen en het leven dat ze leiden. In deze tijd zie je ook dat voor het eerst een glimlach en uitingen van blijdschap worden geportretteerd.

Rond deze tijd verschijnen grote namen en grote persoonlijkheden op het wereldtoneel. Geschiedenis werd zo steeds meer persoonlijk, geschreven door mannen en meestal over mannen. Het verhaal gaat niet langer over wat, maar wie de gebeurtenissen in de geschiedenis heeft veroorzaakt.

Keizer zijn is Caesar zijn

Ceasar

Door de geschiedenis heen worden de namen van invloedrijke personen vaak geïdentificeerd met de rol die ze vervullen. Het begon met Julius Caesar. Caesar’s naam werd vereenzelvigd met die van keizer. Toen hij in 44 v. Chr. werd vermoord, verbond Augustus - zijn aangenomen zoon en eerste keizer van Rome - de keizerstitel aan Caesar. Keizer zijn is Caesar zijn. Hij introduceerde ook de groet ‘Heil Caesar’ als de manier om de keizer van Rome voortaan te begroeten. Deze stijl van groeten werd gebruikt door bijna alle keizerrijken, tot in onze tijd.

In het Frankrijk van na de revolutie gaf Napoleon zijn naam aan een nieuw Burgerlijk Wetboek. Het werd bekend als de ‘Code Napoléon’ en refereerde aan Napoleon als de wetgever. De menslievende idealen van de revolutie, waar wetsgelijkheid zou heersen, werden door deze code ook met zijn naam verbonden.

In een tijd van verwarring en revolutie bracht Napoleons sterke persoonlijkheid Frankrijk samen in zijn naam, eerst als generaal, toen als consul en later als keizer. Dezelfde naam, maar met verschillende identiteiten. Het verhaal van die verandering van identiteit in Frankrijk lijkt veel op de verandering in identiteit van Rome ongeveer 2000 jaar daarvoor. Het kostte Rome bijna 500 jaar om te veranderen van koninkrijk naar republiek naar keizerrijk; totaal duurde dit proces 1000 jaar. In Frankrijk nam hetzelfde proces maar 15 jaar - van 1789 tot 1804 - in beslag en het hield niet veel langer dan 20 jaar stand.

Identiteit als middel om beweging of verandering in gang te zetten

De geschiedenis is vol voorbeelden waar identiteit wordt gebruikt als middel om beweging of verandering of inspiratie in mensen teweeg te brengen. Vanwege de extreme situatie waarin Engeland zich tijdens de Tweede Wereldoorlog bevond ontstond de behoefte aan krachtig verzet en er was niemand beter in staat om zich met deze kwaliteit te verenigen dan W. Churchill. Hij symboliseerde verzet. Dit verzet bereikte miljoenen en werd op vele manieren uitgedrukt. Zijn wellicht beroemdste woorden van verzet uitte Churchill na de evacuatie van Duinkerken in 1940: ‘We zullen ons Eiland verdedigen, koste wat het kost. We zullen vechten op de stranden, we zullen vechten op de landingsbanen, we zullen vechten in velden en in straten, we zullen vechten in de heuvels; we zullen ons nooit overgeven.’

President John F. Kennedy droeg hoop uit toen hij in 1960 het wereldtoneel betrad. De wereld was bang en leed onder de koude oorlog. De leiders waren oude mannen in donkere pakken en met stalen gezichten. Toen de jonge Kennedy met zijn nieuwe idealen en vitaliteit president werd, werden hij en zijn vrouw Jacky Kennedy geïdentificeerd met de geest van hoop en van geloof in de toekomst, die de wereld op dat moment zo hard nodig had. De woorden “Ich bin ein Berliner”, waarmee hij de Berlijners toesprak, inspireerden tot hoop en solidariteit, zowel in hen als in de rest van de westerse wereld.

John Lennon droeg de identiteit uit van ‘make love, not war’ met zijn gedrag en muziek. Zijn boodschap bereikte toentertijd miljoenen mensen.

Toen Mikhail Gorbatsjov in de Sovjet-Unie aan de macht kwam bracht hij voor miljoenen mensen het signaal van vernieuwing en verandering. Zijn plannen voor Glasnost, wat ‘nieuwe openheid’ betekent, werden uitgedragen door een identiteit van openheid.

Als iemand door identiteit bezeten wordt

Napoleon Bonaparte

Een ander beroemd ‘identiteitsmoment’ in de geschiedenis is de kroning van Napoleon tot keizer. Tijdens de kroning in de Notre Dame in 1804 nam hij de kroon uit handen van de paus en zette die zelf op zijn hoofd, omdat hij zijn succes helemaal aan zichzelf te danken had en niet aan God. Dit is een van de beroemdste momenten uit zijn tijd. Het markeert een keerpunt zowel voor hemzelf als voor Frankrijk. Door zichzelf te kronen nam hij bezit van de identiteit die hem geholpen had zo ver te komen. Hij identificeerde zich als keizer en zag zich zo als onaantastbaar en onoverwinnelijk. Hoewel Napoleon enkele van zijn grootste gevechten heeft geleverd als keizer en het keizerrijk Frankrijk zich uitbreidde, markeerde die actie tijdens de kroning ook het begin van het einde van Napoleon en zijn rijk.

Vragen over nationale identiteit

Een vraag die gesteld dient te worden is: wat is de natuurlijke identiteit van een volk? Is die gebaseerd op de geschiedenis en de mensen die hebben geleefd en gewerkt voor hun land? Napoleon had een antwoord hierop toen hij zei: ‘Ik ben Frankrijk en Frankrijk is mij.’ Wat is een nationale identiteit op zichzelf? Kunnen we naar de identiteit van een land kijken ongeacht zijn verleden? Als het verleden het meeste gewicht in de schaal legt, dan lijkt het erop alsof de meeste naties hebben gefaald en zouden ze nu een identiteitscrisis moeten hebben - want er bestaat op dit moment geen Romeins of Frans keizerrijk.

Er zijn vele soorten identiteiten mogelijk - van individuele identiteit tot groepsidentiteit - en de een beïnvloedt de ander. De identiteiten waarnaar we hebben gekeken vanuit geschiedkundig perspectief zijn maar een klein deel van deze overweging.

top of page
Copyright 2001-2019 De Template Stichting, alle rechten voorbehouden.

Deze pagina is geprint d.d. maandag, 16 september 2019
van http://www.templatenetwork.org/topaz/14/nl/06.html

Uw aanmeldingen, brieven, vragen en adreswijzigingen kunt u sturen naar:

Template Stichting
T.a.v. Topaz
Wassenaarseweg 75/210
2223 LA  KATWIJK (ZH)
 
Telefoon: 071 - 514 0152
Telefax: 071 - 514 4382
E-mail: topaz@template.nl
Website: www.template.nl